Państwo Izrael

 

Palestyna przedizraelska
Państwo starożytne
Palestyna nowożytna do 1918 roku
Utworzenie współczesnego państwa
Ustrój i system polityczny
          
ustrój państwa
          
prezydent
          Knesset
          
rząd

          sądownictwo
          wybory

 

Państwo starożytne (powrót na górę strony)

       W XIII-XII w. p.n.e. tereny Palestyny opanowane zostały przez plemiona i izrael. Zjednoczone w XI w. p.n.e. przez pierwszego króla żydowskiego Saula, utworzyły państwo rządzone następnie przez Dawida i Salomona. Około 930 p.n.e. nastąpił rozpad państwa na Izrael (część północna, ze stolicą w Samarii) i Judę (tereny południowe, ze stolicą w Jerozolimie). W 772/771 p.n.e. Asyria podbiła Izrael, a ok. 587 p.n.e. pod ciosami Nabuchodonozora II, króla Babilonii, upadła Juda.
       W ciągu następnych stuleci Palestyna przechodziła z rąk do rąk. Od ok. 538 p.n.e. była prowincją perską, o nazwie Jehud. W 323 p.n.e. król perski Dariusz pobity został przez Aleksandra Macedońskiego, który przejął Palestynę. Po przedwczesnej śmierci Aleksandra Palestyna znalazła się pod kontrolą egipskiej dynastii Ptolomeuszów. Od 198 p.n.e. na tron egipski wstąpiła dynastia Seleucydów, a pierwszym królem został Arystobulos III. Arystobulos i jego następcy próbowali wytępić wiarę i kulturę żydowską. Dlatego w 142 p.n.e. Żydzi palestyńscy, pod przywództwem kapłana Matatiasza, wzniecili powstanie przeciw Seleucydom i wywalczyli niezależność.
       Powstanie, po śmierci Matatiasza, prowadzone było przez jego synów, głównie Judę, znanego jako Machabejczyk, czyli "młot". Dlatego bunt ten określa się jako powstanie Machabeuszów. Rządzący Palestyną potomkowie Matatiasza utworzyli rodzimą dynastię Hasmoneuszów. Rządzili kolejni synowie kapłąna: Juda, Jonatan i Szymon. Od 63 p.n.e. Palestyna pozostawała pod zwierzchnictwem Rzymu jako państwo sprzymierzone. Korzystając z okresu niepokojów Herod, syn idumejskiego króla Antypatra, podbił Judę i włączył ją do imperium rzymskiego jako prowincję o nazwie Judea, otrzymując w 37 p.n.e. tytuł króla Żydów. Po antyrzymskich powstaniach żydowskich w I i II w. n.e., zburzeniu w 70 Jerozolimy przez cesarza Tytusa i wygnaniu Żydów, nazwa "Judea" została zastąpiona przez "Palestyna".

Palestyna nowożytna do 1918 roku (powrót na górę strony)

       W VII w. Palestynę podbili Arabowie. W końcu XI w. na terenie Palestyny i Syrii krzyżowcy utworzyli królestwo jerozolimskie, opanowane w XIII w. przez muzułmańśkich władców Egiptu. Od XVI w. do 1917 Palestyna należała do imperium osmańskiego.

Utworzenie współczesnego państwa (powrót na górę strony)

       Tragedia narodu żydowskiego w czasie drugiej wojny światowej stała się bezpośrednią przyczyną u
tworzenia w Palestynie niepodległego państwa żydowskiego. Ujawnienie w pełni okropieństwa Holocaustu przekonało nawet umiarkowanych syjonistów o konieczności istnienia państwa żydowskiego. Żydzi, wyswobadzani z obozów zagłady, nie mogli wrócić do swych dawnych domów - zasiedlonych po wywózce innymi rodzinami, do dawnych społeczności - niechętnie ich przyjmujących, gdyż powrót Żydów oznaczał konieczność zwrotu ich zrabowanego i rozparcelowanego mienia. Wspomnieć nadto należy aspekt psychologiczny. Jak Żydzi mogli żyć na kontynencie, który utopił we krwi sześć milionów ich braci? Ta trudna sytuacja znalazła zrozumienie pośród władz państw alianckich. Nałożyła się na nią specyficzna sytuacja w Palestynie.
       
Palestyna, kolebka cywilizacji żydowskiej, od 1918 roku znajdowała się pod okupacją Wielkiej Brytanii. W latach 1922-48 podległość ta przyjęła formę terytorium mandatowego. Sytuacja wewnętrzna w Palestynie w ostatnich latach wojny stawała się coraz trudniejsza do opanowania przez Brytyjczyków. Żydzi z Palestyny walczyli o swoje prawa. Unia Syjonistycznych Rewizjonistów była zdeterminowana pracować nad ustanowieniem niepodległego państwa żydowskiego. Nawet przed wojną wycofała swoich członków z legalnie istniejących oddziałów milicji i utworzyła własną grupę Irgun. W 1943 roku Manahem Begin przejął nad nią dowództwo, zdecydowany posłużyć się własną taktyką, by zmusić Brytyjczyków do odejścia. Po wojnie w Palestynie został utworzony żydowski ruch oporu. Irgun kontynuowała swoją kampanię terroru i sprawa, o którą walczyła, rzeczywiście przyciągnęła uwagę świata, po eksplozji bomb podłożonych w hotelu Króla Dawida w Jerozolimie.
       Zaogniona sytuacja zmusiła Wielką Brytanię do przekazania odpowiedzialności za Palestynę nowoutworzonej ONZ. Jej Zgromadzenie Ogólne, po wyraˇnym poparciu prezydenta USA Harrego Trumana udzielonym idei syjonistycznej, 29 listopada 1947 zdecydowało o podzieleniu Palestyny na dwa niepodległe państwa - żydowskie i arabskie, oraz Jerozolimę posiadającą status terytorium międzynarodowego. Przewidywano, że żywot państwa żydowskiego będzie krótki. Otoczone ze wszystkich stron wrogo nastawionymi Arabami, państwo żydowskie skazane było na upadek. Wkrótce po ogłoszeniu rezolucji ONZ osiedla żydowskie w Palestynie stały się obiektem ataków.
       Zdarzenia przybrały jednak niespodziewany obrót. Żydowski oddziały zbrojne, pod władzą Ben Guriona, nie tylko zdołały utrzymać osiedla, ale nawe poszerzyły posiadane terytorium. 14 maja 1948r. Ben Gurion oficjalnie proklamował powstanie państwa Izrael. Ostatecznie tzw. wojna o niepodległość zakończyła się zawieszeniem broni podpisanym między Izraelem a Egiptem, Libanem, Syrią i Jordanią. Akt ten usankcjonował zdobycze terytorialne Izraela, wykraczające poza ziemie przyznane Żydom przez ONZ.
       Dalsze losy Izraela przecinały przez kolejne konflikty zbrojne - w 1956 (nieudana interwencja izraelsko-brytyjsko-francuska po egipskiej nacjonalizacji Kanału Sueskiego), 1967 (wojna z Egiptem, Jordanią i Syrią, a w jej wyniku aneksja Wzgórz Golan, Zachodniego Brzegu i arabskiej części Jerozolimy) i latach 1973-79. Ostatnim poważnym konfliktem militarnym w rejonie była izraelska inwazja na Liban w 1982 roku, w celu zniszczenia baz Organizacji Wyzwolenia Palestyny. Ta akcja wojskowa i działania powstałego w 1987 roku palestyńskiego ruchu oporu Intifada zwróciło uwagę świata na bliski wschód. Presja opinii światowej skłoniła obie strony do rozmów pokojowych, które - przerywane okresami niepokojów - trwają do dziś.

Ustrój polityczny (powrót na górę strony)

       Israel jest demokracją parlamentarną, której system polityczny opiera się na zasadzie trójpodziału władzy (na ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą). Poszczególne jej gałęzie współdziałają według reguły wzajemnej kontroli i równowagi. Realizuje się ona poprzez odpowiedzialność rządu (egzekutywy) przed parlamentem (organem legislacyjnym) oraz gwarantowaną przez prawo niezależnością władzy sądowniczej.

       Prezydent, po hebrajsku nasi, nosi starożytny tytuł przewodniczącego sanhedrynu, najwyższej legislatywy i instytucji sądowej Żydów w czasach antycznych. Jest on głową państwa i jego urząd symbolizuje jedność państwa, ponad i poza partiami politycznymi.
       Prawa i obowiązki prezydenta, głównie reprezentacyjne i formalne, są określone przez prawo. Należą do nich: otwieranie każdorazowo pierwszej sesji nowego Knesetu (izraelskiego parlamentu); przyjmowanie listów uwierzytelniających zagranicznych dyplomatów, sygnowanie podpisem traktatów i ustaw przyjętych przez Kneset, mianowanie sędziów, prezesa Banku Izraela i ambasadorów, ułaskawianie więˇniów i łagodzenie wyroków, na wniosek ministra sprawiedliwości. Dodatkowo prezydent wypełnia nieformalne funkcje i zadania publiczne, takie jak np. wspieranie kampanii publicznych, ruchów społecznych, etc.
       Prezydent, mogący sprawować swoją funkcję najdłyżej przez dwie kolejne kadencje, jest wybierany co pięć lat przez Kneset, zwykłą większością głosów z pośród kandydatów nominowanych na podstawie ich osobistej postawy i wkładu w interes państwa.

       Knesset - izraelski parlament - składa się z jednej izby, w której zasiada 120 reprezentantów wybieranych co 4 lata w wyborach powszechnych. Nazwa pochodzi od knesset hagedolah ("wielkiego zgromadzenia") - żydowskiego ciała legislacyjnego uformowanego w Jerozolimie w V w. p.n.e. Główną funkcją Knessetu jest stanowienie prawa.
       Pierwsza sesja parlamentu każdej kadencji jest otwierana przez prezydenta, który nastepnie przekazuje przewodniczenie najstarszemu członkowi. Następnie wszyscy reprezentanci składają przysięgę, po czyzm dokonuje się wyboru przewodnicząsego i jego zastępców. Knesset pracuje w trybie dwóch posiedzeń rocznie - po jednym w zimie i w lecie, które łącznie muszą trwać nie mniej niż 8 miesięcy. W okresie rozdzielającym obrady, z inicjatywy rządu lub 30 parlamentarzystów, może zostać zwołana sesja nadzwyczajna.
       W Izraelu projekt ustawy może zostać zgłoszony pod obrady parlametu przez: jednego posła, grupę posłów, pojedynczego ministra lub cały gabinet.
       Knesset może zostać rozwiązany przed upływem czteroletniej kadencji przez premiera, jednak do czasu ukonstytuowania się nowego składu, wszystkie funkcje sprawuje dotychczasowy.

       
Rząd sprawuje władzę wykonawczą, na polu spraw wewnętrznych i zagranicznych, włączając w to również kwestie bezpieczeństwa. Poza szerokimi kompetencjami przypisany mi rządowi bezpośrednio, sprawuje on również władzę we wszystkich dziedzinach, w których ta kompetencja nie została wyraˇnie przypisana innemu organowi (jest więc domyślnym podmiotem władzy). Rząd sam ustala swoje regulaminy i procedury decyzyjne. Gabinet spotyka się na cotygodniowych obradach, w wypadkach szczególnych mogą zostać zwołane nadzwyczajne obrady. Rząd może działać nie tylko jako całość, ale także przez komitety ministerialne.
       Kadencja gabinetu trwa z reguły cztery lata, może jednak być skrócona przez rezygnację premiera lub przegłosowane w parlamencie wotum nieufności.
       W ciągu 45 dni od ogłoszenia wyników wyborów premier - wybrany w głosowaniu powszechnym - przedstawia Knessetowi do zaakceptowania kandydatów na ministrów i program przyszłego rządu. Do czasu ukonstytuowania się nowego gabinetu wszystkie obowiązki sprawuje poprzedni.
       Ministrowie są odpowiedzialni przed premierem za wypełnianie swych obowiązków i przed Knesseten za swoje działania (zasada podwójnej odpowiedzialności). Większość ministrów stoi na czele konkretnych resortów (ministerstw), istnieje jednak również możliwość powoływania ministrów "bez teki", odpowiedzialnych za specjalne projekty. Premier może równolegle pełnić funkcję ministra resortowego.
       Liczba ministrów (włącznie z premierem) musi się zawierać w przedziale od 8 do 18. Przynajmniej połowa z nich musi być deputowanymi Knessetu, ale wszyscy muszą spełniać cenzusy biernego prawa wyborczego do parlamentu. Premier i ministrowie (za zgodą premiera) mogą mianować wiceministrów, w liczbie nie przekraczającej sześciu; wszyscy z nich muszą być deputowanymi Knessetu.
       Jeśli premier nie może sprawować swych obowiązków (z powodu rezygnacji, usunięcia ze stanowiska, otrzymania wotum nieufności lub śmierci) rząd wybiera spośród siebie pełniącego obowiązki premiera (istnieje wymóg, aby osoba ta była również deputowanym Knessetu), mającego wszystkie kompetencje premiera z wyjątkiem prawa do rozwiązania Knessetu. Taki gabinet kontynuuje prace do czasu wybrania nowego rządu.

       Sądownictwo. Całkowita niezależność sądownictwa jest gwarantowana przez prawo. Sędziowie są mianowani przez prezydenta na wniosek specjalnego komitetu nominującego, w skład którego wchodzą sędziowie Sądu Najwyższego, przedstawiciele adwokatury i osoby publiczne. Nominacja sędziowska jest dożywotnia, z obowiązkowym przejściem na emeryturę w wieku 70 lat.
       Sędziowie pokoju i sądy okręgowe rozpatrują sprawy cywilne i kryminalne. W Izraelu istnieje 5 sądów okręgowych (w Jerozolimie, Tel-Avivie i Jaffie (wspólny), Hajfie, Be`er Szewie i Nazarecie) i 29 sądów rejonowych (sędziów pokoju). Obydwa rodzaje sądów mogą rozpatrywać sprawy w pierwszej instancji. Sędziowie pokoju zajmują się sprawami drobniejszymi, wyższą instancję stanowią dla nich sądy okręgowe. Instancję odwoławczą od wyroków sądów okręgowych stanowi Sąd Najwyższy. Sędziowie pokoju sprawują również funkcję sądów municypalnych, spraw drobnych i drogowych. Szczególny charakter w izraelskim prawodawstwie otrzymały sądy dla nieletnich. Są one sprawowane przez sądy rejonowe lub okręgowe, ale muszą być rozpatrywane przez sędziów mianowanych przez przewodniczącego Sądu Najwyższego, za zgodą ministra sprawiedliwości.
       Sprawy osobiste, jak małżeństwa, rozwody, adopcje, etc. są rozpatrywane przez instytucje prawne odpowiednich wspólnot religijnych: sądy rabiniczne, muzułmańskie sądy religijne (sharia), instytucje prawne wspólnot chrześcijańskich, etc.
       Sąd Najwyższy w Jerozolimie stoi na czele izraelskiego systemu prawnego. Stanowi najwyższą instancją sądowniczą, obejmującą terytorium całego kraju. Jest równocześnie sądem apelacyjnym od wyroków sądów okręgowych i sądem pierwszej (i zarazem ostatniej) instancji w sprawach związanych z działaniem władz państwowych (czyli sądownictwem administracyjnym). Sąd Najwyższy bada również zgodność uchwalanych przez Knesset ustaw z tzw. Prawami Postawowymi (pełniącymi rolę konstytucji, której Izrael formalnie nie ma).

Wybory(powrót na górę strony)

       Wybory do Knessetu i na stanowisko premiera przeprowadzane są równocześnie, w sposób bezpośredni, w głosowaniu tajnym. Każdy głosujący oddaje wtedy dwa głosy - jeden na partię, drugi na kandydata na premiera.
       Dzień wyborów jest zawsze dniem wolnym od pracy. Głosującym przebywającym poza swoim okręgiem wyborczym przysługuje darmowy transport do przypisanego im miejsca głosowania. Możliwość uczestnictwa jest także zapewniona personelowi wojskowemu i osobom wypełniającym obowiązki służbowe za granicą.
       Centralna Komisja Wyborcza, której przewodniczy sędzia Sądu Najwyższego i w której skład wchodzą przedstawiciele partii reprezentowanych w Knessecie, jest odpowiedzialna za przeprowadzenie wyborów. Regionalne Komitety Wyborcze nadzorują pracę lokalnych komisji wyborczych, w skład których wchodzą przedstawiciele przynajmniej trzech partii reprezentowanych w ustępującym Knessecie.

       Wybory do Knessetu oparte są na głosowaniu na partie polityczne, nie indywidualne osoby.
       Izraelczycy wykazują duże zainteresowanie sceną polityczną, co obrazuje wysoka frekwencja wyborcza, rzędu 77-87%. Jednocześnie ich poglądy są dosyć rozbieżne, w wyniku czego miejsca w parlamencie otrzymywało zawsze od 10 do 15 partii. Dwie największe partie - Partia Pracy (socjaldemokracja) i Likud (prawica narodowo-liberalna) mają tradycję sięgającą czasów jeszcze sprzed istnienia państwa Izrael i obie zaczęły przybierać obecną forme ok. 1965 roku. Jednak żadna z nich nigdy jeszcze nie uzyskała większości w 120 osobowym Knessecie. Zawsze jednak, łącznie obie partie uzyskiwały ok. 2/3 mandatów w parlamencie. Pozostałe miejsca zajmowane były przez małe partie, które generalnie można podzielić na kilka grup: religijne (narodowo-religijne i ultra-ortodoksyjne), liberalno-lewicowe, centrowe, narodowo-prawicowe, komunistyczne, arabskie i partie imigranckie.
       Wyniki ostatnich wyborów (w 1999r.) przedstawiały się następująco:

Nazwa Listy Liczba głosów Udział głosów Mandaty
Jeden Izrael* 670484 20.2% 26
Likud 468103 14.1% 19
Szas 430676 13% 17
Meretz - DemokratycznyIzrael 253525 7.6% 10
Izrael dla Imigracji (Yisrael Ba`aliyah) 171705 5.1% 6
Szinui 167748 5% 6
Partia Centrowa 165622 5% 6
Narodowa Partia Religijna 140307 4.2% 5
Zjednoczona Tora Judaizmu 125741 3.7% 5
Zjednoczona Lista Arabska 114810 3.4% 5
Jednoć Narodowa (HaIchud HaLeumi) 100181 3% 4
Demokratyczny Front dla Pokoju i Jedności (Hadash) 87022 2.6% 3
Izrael Nasz Dom (Yisrael Beiteinu) 86153 2.6% 4
Narodowy Sojusz Demokratyczny (Balad) 66103 1.9% 2
Jeden Naród- dla Izraelskich Pracowników i Emerytów 64143 1.9% 2
*Jeden Izrael - jest koalicją Partii Pracy, Geszer i Meimad

       Przed wyborami każda partia listę swych kandydatów do Knessetu (wyłonionych np. w wewnątrzpartyjnych wyborach lub poprzez inną procedurę; nazwiska ułożone są wg pierwszeństwa w dostępie do parlamentarnych foteli) i kandydata na premiera.
       Ugrupowania posiadające reprezentację w odchodzącym Knessecie mogą automatycznie ubiegać się o reelekcję; pozostałe stronnictwa mogą to uczynić pod warunkiem uzyskania 2.500 podpisów osób uprawnionych do głosowania.
       Miejsca w parlamencie są przydzielane proporcjonalnie do odsetka głosów uzyskanych przez partię w skali całego kraju. Do Knessetu partia wchodzi uzyskawszy przynajmniej 1,5% głosów, która to liczba jest równoznaczna z przydzieleniem jednego fotela poselskiego. "Głosy nadwyżkowe", a więc w ilości niewystarczającej do otrzymania kolejnego miejsca, są rozdzielone między różne partie według ich wyniku wyborczego lub przedwyborczych ustaleń międzypartyjnych.
       Fundusze na kampanię wyborczą są przyznawane partiom na podstawie ilości miejsc w ustępującym parlamencie lub, jeśli dana partia nie miała reprezentacji we wcześniejszej kadencji, wydatki są refinansowane na podstawie liczby uzyskanych mandatów.
       Czynne prawo wyborcze do Knessetu uzyskują Izraelczycy w wieku 18 lat. Bierne - 21.

       Wybory na stanowisko premiera. Premier wybierany jest w Izraelu w głosowaniu powszechnym. Do 1996 roku misja formowania gabinetu i objęcia kierownictwa nad nim była przyznawana przez przewodniczącego Knesssetu parlamentarzyście, który miał największe szanse na stworzenie stabilnej koalicji rządowej.
       Kandydat na premiera może być wystawiony przez partię lub partie posiadające przynajmniej 10 mandatów w ustępującym Knessecie lub przez 50.000 uprawnionych do głosowania obywateli. Musi on być przynajmniej trzydziestoletnim obywatelem Izraela i przewodniczącym partii startującej równolegle w wyborach do parlamentu. Premier nie może starać się o reelekcję, jeśli piastuje już to stanowisko przez siedem kolejnych lat.
       
Czynne prawo wyborcze przysługuje obywatelom powyżej 18 roku życia. Kandydat, który otrzyma ponad połowę ważnych głosów zostaje wybrany na stanowisko premiera.
       Jeśli żaden z kandydatów nie uzyska większości głosów, w dwa tygodnie póˇniej odbywa się druga tura, w której startują dwaj, którzy w pierwszym etapie uzyskali największe poparcie.
       Jeśli jeden z kandydatów umrze lub nie będzie mógł wziąć udziału w drugiej turze, wystawiające go gremium może wskazać inną osobę, jednak nie póˇniej niż na 96 godzin przed początkiem głosowania.
       Jeśli jeden z kandydatów zakwalifikowanych do drugiej tury zrezygnuje, jego miejsce zajmuje kolejny pod względem liczby otrzymanych głosów.
       Jeśli zostanie wystawiony tylko jeden kandydat, wyborcy głosują "za" lub "przeciw"; warunkiem wyboru jest uzyskanie przewagi głosów pozytywnych.
       Jeśli żaden kandydat nie zostanie wybrany, rozpisuje się nowe wybory - tylko na stanowisko premiera.
       Kadencja premiera pokrywa się z parlamentarną, z wyjątkiem sytuacji, gdy wyniki wyborów do Knessetu zostają unieważnione lub gdy prawo wymaga skrócenia kadencji premiera i przeprowadzenia specjalnych, odrębnych wyborów, co następuje gdy:
   - Knesset większością kwalifikowaną 80 głosów usuwa premiera ze stanowiska
   - Knesset usuwa premiera ze stanowiska zwykłą większością, w przypadku skazania szefa gabinetu za czyn przestępczy nacechowany demoralizacją
   
- premier przez 45 dni nie sformuje gabinetu
   
- premier umiera lub jest trwale niezdolny do sprawowania swej funkcji
   - premier przedstawia prezydentowi rezygnację ze stanowiska.
       Wspólne wybory nadzwyczajne - do Knessetu i na premiera - mają miejsce, gdy:
   - Knesset dokona samorozwiązania (mocą specjalnej ustawy),
   - premier, za zgodą prezydenta, rozwiąże Knesset
   - Knesset odrzuci listę ministrów przedstawioną przez premiera
   - Knesset wyrazi wotum nieufności wobec premiera.


(powrót na górę strony)